Bàn tay có duyên trong đầu tư

{tocify} $title = {Nội dung bài viết}

Những chuỗi thắng liên hoàn là và phải là những may mắn đặc biệt dựa trên kỹ năng tuyệt vời.

Stephen Jay Gould, “The Streak of Streaks”

Về mặt lý thuyết thì ai cũng có thể thấy được 12 lần 7 liên tiếp.

 Bill Gross, Barron's

Chuỗi thắng liên hoàn cho ta biết gì về sự nhận thức, về xác suất và kỹ năng

Tìm bàn thắng duyên

Con người là những người đi tìm quy luật. Một dẫn chứng mà ai cũng biết chính là duyên ghi bàn trong bóng chày. Nếu một cầu thủ nào đấy đánh được vài quả bóng liên tiếp thì anh ta sẽ được xem là có duyên ghi bàn, và điều đó ngụ ý rằng anh ta có nhiều cơ hội ghi thêm bàn nữa hơn bình thường. Nghiên cứu cho thấy các fan hâm mộ thể thao và bản thân các cầu thủ đã tin vào hiện tượng bàn tay có duyên.

Thực ra thì chuyện bàn tay có duyên là không tồn tại. Các nhà khoa học đã nghiên cứu những bàn thắng của Philadelphia 76ers và của Boston Celtics và không thể tìm thấy bất cứ một bằng chứng nào liên quan đến bàn tay có duyên cả. Dĩ nhiên là các cầu thủ đã ghi liên tiếp nhiều bàn, nhưng những điều đó hoàn toàn là nhờ vào khả năng của họ. Những chuỗi thắng liên hoàn này hay những trận thua liên tiếp lại thuộc lãnh thổ của cơ hội.

Chuỗi thắng liên hoàn và kỹ năng

Để minh họa cho mối liên hệ giữa những chuỗi thắng liên hoàn và kỹ năng, hãy giả sử có hai cầu thủ bóng rổ là Sally Swill và Allen Airball. Với 100 lần ném bóng, người giỏi hơn là Sally ném trúng đến 60 trái, trong khi đó Allen chỉ ném được có 30. Vậy xác suất mỗi cầu thủ có thể ném trúng được 5 lần liên tiếp là bao nhiêu? Đối với Sally thì con số đó là (0,6)⁵, hay là 7,8%, tức là cứ 13 lần ném cô sẽ ném trúng được 5 quả liên tiếp. Còn Allen thì cơ hội của anh chỉ có (0,3)⁵, tức là 0,24%, tức là cứ 412 lần ném thì anh mới có 1 lần ném trúng 5 quả liên tiếp. Theo quy tắc xác suất thì rõ ràng Sally có nhiều chuỗi ném trúng hơn hẳn Allen.

Tương tự như trường hợp trên, Wilt Chamberlin đã ném trúng liên tiếp 18 lần vào ngày 24 tháng 2 năm 1967 và giành kỷ lục NBA về thành tích ném trúng liên tiếp nhiều quả bóng nhất. Trong suốt sự nghiệp của mình, Chamberlain đã ném trúng đến 54% số lần và đưa tên mình vào danh sách 20 cầu thủ ném bóng chuẩn nhất trong bóng rổ.

Những cú đánh bóng liên hoàn trong bóng chày cũng là một cách hay để thử nghiệm tính đúng đắn của quan điểm những chuỗi thắng liên hoàn dài luôn gắn liền với kỹ năng (cũng như may mắn). Trong lịch sử Major League, đã có 39 cầu thủ đánh được những cú liên hoàn trong khoảng hơn 30 trận. Tỉ lệ đánh bóng trung bình của những người này là .311 trong suốt sự nghiệp cầu thủ của mình. Con số này quả thực có thể đưa một cầu thủ lọt vào top 100 người giỏi nhất trong lịch sử bóng chày.

Ngoài ra, 5 cầu thủ đã có nhiều chuỗi thắng liên hoàn .nhất trong 20 trận – Peter Rose, Ty Cobb, Tris Speaker, Heinie Manush, và Chuck Clein – đã đạt được tỉ lệ đánh bóng trung bình là .333 trong khi con số trung bình trong lịch sử bóng chày thế giới chỉ lòng vòng khoảng .260 mà thôi.⁴

Một chuỗi thắng liên hoàn đặc biệt nữa trong thể thao không tuân theo xác suất chính là chuỗi thắng liên tiếp 56 trận của Joe DiMaggio vào năm 1941. (Chiến thắng liên hoàn dài nhất xếp sau DiMaggio là Pete Rose và Wee Willie Keeler với 44 trận, tức 80% kỷ lục của DiMaggio.) Nhà vật lý học từng đoạt giải Nobel là Ed Purcell đã lược lại những chuỗi thắng liên hoàn cùng những trận thua liên tục và kết luận rằng tất cả những gì đã xảy ra trong bóng chày đều liên quan mật thiết đến xác suất, ngoại trừ trường hợp của DiMaggio.

Dĩ nhiên DiMaggio là một cầu thủ vĩ đại – tỉ lệ đánh bóng trung bình của anh thuộc top 27 trong lịch sử bóng chày – nhưng khả năng xảy ra chuỗi thắng liên hoàn của anh lại chỉ có 1 trên 1 triệu. Chính vì vậy mà hầu hết các fan hâm mộ bóng chày đều tin rằng chuỗi thắng liên hoàn của DiMaggio là một kỷ lục khó có khả năng bị phá nhất.

Tung đồng tiền xu

Hầu hết các chuyên gia tài chính đều cho rằng những “chuỗi thắng liên hoàn” (thành công trên mức tiêu chuẩn liên tiếp trong nhiều năm) của các nhà quản lý tiền bạc chẳng qua là do may mắn mà thôi. Chẳng hạn như một số giáo viên tài chính đã mượn hình ảnh của việc tung đồng xu để mô .tả hiệu quả thị trường. Họ cho rằng với một số lượng các nhà quản lý tiền bạc đủ lớn sẽ có một vài người có biểu hiện vượt trội. Trong số 1.000 quỹ đầu tư, giả sử như cơ hội thắng là 50/50 thì khoảng 30 có thể biểu hiện vượt trội trong 5 năm liên tiếp: (0,5)⁵ × 1.000.

Quan điểm này chẳng có gì sai trái cả. Tuy nhiên, vấn đề là không phải nhà đầu tư nào cũng giỏi như nhau – ngành quản lý tiền bạc có những bản sao của cả Sally Swish lẫn Allen Airball. Chính vì vậy mà việc quy mọi “chuỗi thắng liên hoàn” thành cơ hội tức là đã bỏ sót một điều rằng chính kỹ năng mới là yếu tố chính góp phần vẽ nên những chuỗi thắng liên hoàn ấy.

Chuỗi thắng liên hoàn từng thu hút nhiều sự chú ý nhất trong giới quỹ đầu tư hỗ tương chính là chuỗi thắng liên hoàn của Bill Miller thuộc công ty Legg Mason, người mà quỹ Value Trust của ông đã đánh bại được chỉ số S&P 500 trong vòng 15 năm liên tiếp tính đến năm 2005. Trong 40 năm trở lại đây, không hề có một quỹ nào có thể thắng được thị trường trong khoảng thời gian lâu hơn như vậy.

Một số học giả cho rằng kỷ lục của Miller là ngẫu nhiên và họ hoàn toàn thỏa mãn với ý nghĩ đó. Gregory Baer và Gary Gensler viết: “Mặc dù ta vui mừng với thành công của Legg Mason và vị giám đốc Bill Miller, ta phải nhận thấy một điều là những gì họ đạt được đều do ngẫu nhiên”. Ấn tượng hơn thế nữa, chính nhà quản lý trái phiếu Bill Gross nổi tiếng cũng đã từng nhận xét tương tự như vậy. Năm 2003, khi chuỗi thắng liên hoàn đạt mức 12 năm, Gross “mỉa mai” rằng những gì Miller làm cũng chỉ giống thấy 12 lần 7 điểm với hai hạt xí ngầu mà thôi. Giá mà bậc đại tài dày dạn kinh nghiệm trong lĩnh vực đầu tư lẫn đánh bạc này đã phát biểu nhầm. Ông nói: Cơ hội khi quay 12 lần 7 điểm liên tiếp chỉ khoảng 1 trên 2,2 tỷ mà thôi.

Cách đọc bảng được chú thích cuối bài viết

Có hai cách để phân tích chuỗi thắng liên hoàn của Miller. Thứ nhất, hãy giả sử rằng mỗi năm có một tỷ lệ phần trăm nhất định số quỹ làm ăn có lãi cao hơn thị trường. Ta có thể chọn một tỷ lệ và tính toán xác suất một quỹ có thể vượt thị trường mỗi năm (xem bảng 6.1). Chẳng hạn, nếu ta giả sử rằng biểu hiện của quỹ hỗ tương nhất thiết phải giống như tung đồng tiền xu – tức là một nửa trong số các quỹ có lời và một nửa thua lỗ – thì cơ hội một quỹ có thể đánh bại được thị trường trong 15 năm liên tiếp là 1 trên 32.768. Với chỉ có 900 quỹ hỗ tương cạnh tranh vào giai đoạn Miller bắt đầu chuỗi thắng liên hoàn của mình thì quả thực những gì ông đạt được rất ấn tượng.

Tuy nhiên, vấn đề đối với phân tích này nằm ở chỗ việc đánh bại thị trường không phải là một định đề 50/50 đối với các quỹ trung bình. Thực tế là tỉ lệ trung bình của các quỹ vượt được thị trường trong 15 năm qua chỉ 44%. Với tỷ lệ 44%, cơ hội một quỹ có thể đánh bại được thị trường trong 15 năm là 1 trên 223.000.¹⁰

Thứ hai, hãy nhìn vào tỷ lệ thực tế các quỹ đã đánh bại được thị trường mỗi năm (xem bảng 6.2). Nhờ đó ta có thể xác định được xác suất tổng hợp dựa trên những gì thực tế đã xảy ra. Tính toán này cho thấy xác suất đánh bại thị trường trong 15 năm liên tiếp (tính đến năm 2005) là khoảng 1 trên 2,3 triệu. Để giải thích tại sao tỷ lệ giành chiến thắng lại thấp đến vậy, ta hãy xem lướt qua những con số dưới đây. Tỷ lệ các quỹ có thể đánh bại được thị trường trong 2 năm 1995 và 1997 là một con số bèo tèo teo: 10% mà thôi

Chuỗi thắng liên hoàn và sự May mắn

Trong quản lý tiền bạc, điều cốt lõi nhất chính là số tiền lời kiếm được (sau khi đã tính đến rủi ro). Tuy nhiên, các chuỗi thắng liên hòa thì cực kỳ hấp dẫn bởi chúng không hề có ngoại lệ - không thể chấp nhận năm thua lỗ nào cả. Hơn nữa, khi chuỗi thắng liên hoàn càng kéo dài thì áp lực cũng mỗi lúc một tăng lên.

Vậy có phải Miller đã may mắn suốt thời gian đó? Đương nhiên là vậy rồi. Nhưng như chính Stephen Jay Gould đã nói, những chuỗi thắng liên hoàn dài là sự may mắn đặc biệt trên nền tảng một kỹ năng tuyệt vời. Tóm lại là các chuỗi thắng liên hoàn luôn luôn bao hàm kỹ năng trong nó. Và chính vì con người đã quá chật vật với tất cả mọi thứ mà lờ đi những xác suất dễ dàng nhất, ta thường quên mất ý nghĩa của những chuỗi thắng liên hoàn.

Ở những nơi không có gì nhưng ta lại thấy những quy luật là bởi lẽ ta bị trói buộc vào mong muốn cơ hội sẽ đến không chỉ trong một chuỗi tổng hợp mà cả trong những phần nhỏ của chuỗi. Nhà tâm lý học Amos Tversky và Daniel Kahneman gọi đó là “niềm tin vào quy luật của những con số nhỏ”.

Chẳng hạn nếu như bạn cho ai đó xem một đoạn ngắn trong một chuỗi thảy đồng xu dài, người đó sẽ dự đoán một kết quả 50/50 giữa sấp và ngửa cho dù một đoạn ngắn nhìn chung sẽ lệch khỏi sự may rủi. Thậm chí một chuỗi rất ngắn mặt ngửa lặp đi lặp lại cũng đủ để khiến cho nhiều người tin (một cách sai lầm) rằng kết quả của chuỗi dài sẽ không còn ngẫu nhiên. Đó chính là lý do tại sao ta tin vào duyên ghi bàn.

Mặc dù vậy, vấn đề chính ở đây không phải là con người thiếu khả năng liên kết xác suất của một chuỗi với kết quả, mà là việc các chuỗi thắng liên hoàn sẽ cho ta thấy được xác suất. Không giống như tung đồng xu, trong nỗ lực của con người thì xác suất thành bại của từng người lại khác nhau. Những chuỗi thắng liên hoàn dài đến với những người giỏi nhất chính bởi cơ hội thành công chung của họ cao hơn mức trung bình.

Sách: Hơn cả điều bạn biết - Michael L.Mauboussin

Chú thích