{tocify} $title = {Nội dung bài viết}
Bạn có thể không suy nghĩ nhiều trước khi đưa ra quyết định nhưng lại thành công, hoặc bạn có thể đã suy nghĩ rất kỹ càng rồi mới quyết định nhưng lại thất bại, bởi vì thực ra khả năng thất bại là luôn luôn tồn tại. Nhưng theo thời gian, quyết định có suy nghĩ kỹ lưỡng hơn sẽ dẫn đến kết quả tổng thể tốt hơn. Và ta có thể khích lệ việc suy nghĩ trước khi quyết định bằng cách đánh giá xem quyết định đã được đưa ra tốt như thế nào, thay vì chỉ xem kết quả của nó.Robert Rubin, phát biểu tại lễ phát bằng Đại học Harvard, 2001
Mỗi khi bạn cá cược với bên thắng thế và lợi thế thuộc về bạn thì bạn đã thu được lợi đôi chút từ vụ cá cược đó, cho dù thật sự bạn có thắng cược hay không. Tương tự, khi bạn cá cược với bên yếu thế và lợi thế không thuộc về bạn thì bạn đã mất chút ít, cho dù bạn có thua cược hay khôngDavid Sklansky, the Theory of Poker
Chia bài cho tôi
Paul DePadesta, một cựu cầu thủ bóng chày và cũng là một trong những nhân vật chính trong cuốn Moneyball của Michael Lewis, kể về một ván xì dách ở Las Vegas khi một gã ngồi bên cạnh anh có mười bảy điểm và yêu cầu chia thêm bài. Mọi người trên bàn đều đã dừng lấy bài và thậm chí nhà cái còn hỏi liệu anh ta có chắc là muốn lấy thêm bài hay không. Tay chơi bài gật đầu, và dĩ nhiên là nhà cái đưa ra một con bốn. Bạn có biết nhà cái nói gì không? “Rút hay lắm!” Đúng rồi, hay quá. Đó chỉ là cách bạn khiến cho người khác đặt cược khi bạn làm việc cho sòng bạc mà thôi.
Câu chuyện phiếm này khiến ta nhớ tới một trong số khái niệm cơ bản của đầu tư: quy trình và kỳ vọng kết quả. Có rất nhiều trường hợp nhà đầu tư chỉ chú trọng vào kết quả mà không xem xét quy trình một cách phù hợp. Điều này trong một chừng mực nào đó thì có thể hiểu được. Kết quả - lợi nhuận ròng - mới là cái cốt lõi. Và kết quả thì đương nhiên dễ đánh giá hơn quy trình và cũng khách quan hơn.
Tuy nhiên nhà đầu tư thường mắc phải một sai lầm đáng trách là thường cho rằng kết quả tốt có được nhờ vào một quy trình tốt và kết quả xấu là một quy trình tệ. Ngược lại, những nhà kinh doanh dài hạn giỏi nhất trong các lĩnh vực có tính may rủi như đầu tư, quản lý đội thể thao và cá cược thể thao đều nhấn mạnh quy trình hơn là kết quả.
Jay Russo và Paul Schoemake đã minh họa cho thông điệp quy trình và kết quả bằng một ma trận 2x2 đơn giản. Quan điểm của họ là vì lý do may rủi, quyết định tốt đôi khi lại dẫn tới kết quả xấu và quyết định dở đôi khi lại dẫn tới kết quả tốt, cũng giống như câu chuyện lấy thêm bài khi đã có mười bảy điểm trên đây. Tuy nhiên, theo thời gian, quy trình sẽ vượt trội kết quả. Đó là lý do tại sao sòng bạc - nhà cái - lúc nào cũng hái ra tiền.
 |
| Bảng: Quy trình và kết quả |
Mục đích của quy trình đầu tư là rất rõ ràng: đó là xác định khoảng chênh lệch giữa giá cổ phiếu của công ty và giá trị kỳ vọng của nó. Giá trị kỳ vọng là giá trị bình quân có trọng số của mỗi lần phân phối lợi nhuận dự báo, tính bằng cách lấy số tiền thu được (ví dụ giá cổ phiếu) ứng với kết quả dự báo nhân với xác suất để kết quả đó xảy ra.
Có lẽ sai lầm lớn nhất trong đầu tư chính là không thể tách biệt được giữa hiểu biết về tình hình kinh doanh của công ty với mức kỳ vọng mà giá cả thị trường đưa ra. Michael Steinhardt và Steven Crist là hai cá nhân rất thành công trong hai lĩnh vực khác nhau nhưng lại thống nhất trong cùng một quan điểm:
“Tôi xem việc có những quan điểm đa dạng cũng giống như việc sở hữu một quan điểm vững chắc nhưng khác biệt một cách đầy ý nghĩa so với số đông trên thị trường. Hiểu được kỳ vọng của thị trường ít ra cũng quan trọng như kiến thức căn bản, mặc dù hai điều này thường khác nhau”.
Vấn đề không phải con ngựa nào trên đường đua cũng có nhiều khả năng thắng cuộc nhất, mà vấn đề là con ngựa nào cho thấy tỷ lệ đặt cược đã vượt quá cơ hội giành chiến thắng thực sự của nó. Điều này nói ra thì có lẽ ai cũng biết và nhiều tay cá độ có thể nghĩ rằng họ đang tuân thủ nguyên tắc này, nhưng thật ra lại có ít người tuân thủ nó. Với quan điểm này, bạn có thể quên đi mọi thứ ngoại trừ tỷ lệ cược. Không có cái gì gọi là “khả năng” một con ngựa thắng cuộc đua mà chỉ có sự chênh lệch đầy hấp dẫn giữa cơ hội và giá trị của nó.
Một quy trình đầu tư có suy xét kỹ càng cần tính đến cả xác suất lẫn khoản lời và cần xét cẩn thận xem quan điểm số đông - được thể hiện thông qua giá cả - có sai sót gì không. Mặc dù còn nhiều yếu tố quan trọng tạo nên sự khác nhau giữa đầu tư với sòng bạc hay đường đua, vấn đề cơ bản nhất vẫn là: bạn muốn giành được giá trị kỳ vọng về phía mình.
Từ Kho báu đến Báu vật
Trong một loạt các bài phát biểu tại lễ phát bằng gần đây, cựu Bộ trưởng tài chính Mỹ - Robert Rubin đã khuyên sinh viên mới tốt nghiệp bốn nguyên tắc khi đưa ra quyết định. Những nguyên tắc này đặc biệt đáng giá đối với những ai liên quan tới tài chính:
1. Điều chắc chắn duy nhất là không có gì chắc chắn cả
Nguyên tắc này đặc biệt đúng trong lĩnh vực đầu tư vì nó liên quan nhiều đến sự không chắc chắn. Ngược lại, kinh doanh sòng bạc lại liên quan nhiều đến rủi ro. Với cả rủi ro và sự không chắc chắn, không thể nào biết trước được kết quả. Nhưng với sự không chắc chắn thì ta không xác định được lợi nhuận, còn với rủi ro thì bạn biết được phạm vi kết quả sẽ như thế nào. Vận mệnh của công ty thì không chắc chắn, còn bài Rulet thì rủi ro.
Tự tin quá mức cũng là một căn bệnh hành vi đang được lưu tâm. Nghiên cứu cho thấy con người quá tự tin vào năng lực cũng như phán đoán của mình. Do đó họ có khuynh hướng lập ra những phạm vi kết quả quá hạn hẹp. Chỉ trong 70 năm qua, Hoa Kỳ đã trải qua một thời kỳ suy thoái kinh tế, nhiều cuộc chiến tranh, một cuộc khủng hoảng năng lượng và cả một vụ tấn công khủng bố kinh hoàng. Những sự việc này đều không được con người tính đến. Nhà đầu tư cần tự rèn luyện cho mình kỹ năng ước tính một phạm vi kết quả đủ rộng. Để làm được điều đó, có một cách là hãy chú ý đến những dấu hiệu chủ yếu của những “bất ngờ không thể tránh khỏi”.
Để quản lý tài chính thì việc đánh giá cao sự không chắc chắn là rất quan trọng. Đã có vô số câu chuyện về các quỹ phòng hộ lao vào vực thẳm chỉ vì giám đốc đã quá tự tin khi đánh giá một khoản đầu tư và dồn quá nhiều vốn vào đó. Khi phân bổ vốn, chủ đầu tư cần phải xét đến trường hợp không mong muốn có thể xảy ra.
2. Quyết định là vấn đề về tính toán xác suất
Xin được mạn phép triển khai quan điểm của Rubin nhằm cân bằng xác suất của một kết quả (tần suất) và khoản lời (cường độ). Khi khoản lời không cân xứng thì một mình xác suất là không đủ. Ta hãy bắt đầu với một khái niệm khác trong tài chính hành vi học: tâm lý sợ thua lỗ. Vì nhiều lý do tiến hóa tích cực, khi phải lựa chọn giữa những kết quả mạo hiểm thì con người lại sợ thua lỗ. Đặc biệt hơn nữa, so với khoản lời cùng mức độ, thất bại ảnh hưởng đến con người nhiều hơn tới 2,5 lần. Con người chỉ thích làm đúng và chính vì vậy thường tìm tới những việc nào có khả năng thành công cao.
Việc tập trung vào xác suất là có cơ sở khi lợi nhuận tương xứng, nhưng sẽ hoàn toàn không phù hợp nếu khoản lời không đáp ứng được yêu cầu đó. Giả sử khoảng 90% hợp đồng quyền chọn của bạn đều thua lỗ. Như vậy sở hữu quyền chọn là không tốt? Câu trả lời nằm ở chỗ bạn đã đầu tư bao nhiêu tiền vào 10% hợp đồng sinh lời. Nếu bạn mua 10 đồng, mỗi hợp đồng trị giá 1 đô la. 9 hợp đồng hết hạn và không có giá trị gì nhưng hợp đồng thứ 10 lên giá đến 25 đô la, như vậy bạn đã kiếm được một khoản lời kha khá rồi đấy.
Cho nên có những lời đề nghị có xác suất cao nhưng lại không hấp dẫn và có những lời đề nghị có xác suất thấp nhưng lại hấp dẫn trên cơ sở giá trị kỳ vọng. Chẳng hạn, một cổ phiếu bán ra với giá lý tưởng và có 75% khả năng sẽ tăng 1%; còn 25% khả năng công ty kinh doanh không tốt và giá xuống 10%. Như vậy cổ phiếu đó có xác suất lợi nhuận cao nhưng giá trị kỳ vọng thấp.
3. Cho dù không chắc chắn, ta vẫn phải hành động
Quan điểm của Rubin là quyết định của chúng ta phần lớn dựa trên nguồn thông tin không đầy đủ hoặc không hoàn hảo. Tuy nhiên chúng ta vẫn cứ phải hành động dựa trên đánh giá thông minh của ta về nguồn thông tin có được.
Russo và Schoemaker nhấn mạnh rằng ta thường quan niệm càng nhiều thông tin sẽ giúp hình dùng càng rõ về tương lai và giúp ta quyết định một cách sáng suốt hơn. Tuy nhiên, trong thực tế thông tin công thêm chỉ làm ta bối rối trong quá trình đưa ra quyết định mà thôi.
Các nhà nghiên cứu đã chứng minh được điều này qua một nghiên cứu với các chuyên gia dự đoán kết quả đua ngựa. Đầu tiên, các chuyên gia dự đoán, được yêu cầu đoán kết quả cuộc đua ngựa trên năm mẫu thông tin. Sau đó, họ được yêu cầu dự đoán kết quả với mười, hai mươi và bốn mươi mẫu thông tin cho mỗi chú ngựa đua. Kết quả thể hiện rõ ở hình bên dưới, càng thêm thông tin, độ chính xác trong tiên đoán của các chuyên gia đã giảm dần trong khi sự tự tin của họ lại tăng dần.
 |
| Hình: Nhiều thông tin không giúp làm tăng độ chính xác |
4. Đừng đánh giá quyết định chỉ dựa vào kết quả mà hãy dựa vào quy trình đưa ra quyết định đó
Một quy trình tốt là quy trình xem xét cẩn thận giá và giá trị kỳ vọng. Nhà đầu tư có thể cải thiện quy trình của mình thông qua kết quả phản hồi và sự không ngừng học hỏi.
Một học trò của của tôi là giám đốc rất thành công của một quỹ đầu tư phòng vệ, gọi cho tôi và bảo rằng anh ta vừa cấm sử dụng giá mục tiêu trong công ty của mình vì hai lý do. Thứ nhất, anh ta muốn tất cả các chuyên gia phân tích phải nêu ý kiến về điều khoản giá trị kỳ vọng, một hoạt động buộc họ phải thảo luận về các khoản lời và xác suất lợi nhuận. Xem xét nhiều kết quả cũng làm giảm nguy cơ tập trung quá mức vào một ước tính duy nhất - một cạm bẫy hành vi gọi là “thả neo”.
Thứ hai, suy nghĩ về giá trị kỳ vọng sẽ giúp bảo vệ các nhà phân tích về mặt tâm lý khi họ phân tích sai. Thử tưởng tượng bạn là một chuyên gia phân tích, bạn đề xuất mua một loại cổ phiếu với mức giá mục tiêu cao hơn giá hiện tại. Bạn sẽ dễ rơi vào cái bẫy tự tìm bằng chứng, nghĩa là bạn sẽ cố tìm lý do để ủng hộ cho ý kiến của bạn và giảm nhẹ hoặc thậm chí quên đi lý do đi ngược lại ý kiến đó.
Ngược lại, nếu đề xuất của bạn dựa trên phân tích giá trị kỳ vọng, nó sẽ cho thấy một viễn cảnh bất lợi với xác suất thành công tương ứng. Bạn sẽ biết rằng kết quả sẽ không có lợi vài phần trăm trong giai đoạn đó. Nết cả công ty đều biết trước như vậy thì các chuyên gia phân tích sẽ chỉ có thể sai lầm trong một giai đoạn nào đó mà không phải hứng chịu thất bại.
Ưu tiên cho quy trình
Vì những khoản khích lệ và những hệ thống đo lường mà các nhà đầu tư quá tập trung vào kết quả và thiếu tập trung vào quy trình. Rubin nói:
“Điều đó không có nghĩa kết quả không quan trọng. Quan trọng chứ. Nhưng chỉ đánh giá dựa trên kết quả sẽ là một trở ngại nghiêm trọng không cho bạn mạo hiểm, điều đó có thể cần để giúp bạn đưa ra quyết định sáng suốt. Nói một cách đơn giản, cách mà quyết định được đánh giá ảnh hưởng tới người ta đưa ra quyết định”.
Sách: Hơn cả điều bạn biết - Michael J. Mauboussin
Tags:
Kinh nghiệm