{tocify} $title = {Nội dung bài viết}
Trong thế giới hiện thực, việc đảm bảo được doanh thu từ hoạt động tài chính không phải là dễ dàng. nhưng ít nhất, chúng ta sẽ hài lòng khi nghĩ rằng mình thà làm một kẻ thất bại thông minh còn hơn là chiến thắng một cách ngu dốt.Richard A.Epstein, The Theory of Gambling and Statistical Logic
Đánh bóng với Babe
Hãy dạo quanh văn phòng môi giới, và sớm hay muộn bạn sẽ nghe một trong những câu nói nổi tiếng: “Này, nếu như chúng tôi đúng trong 51% thời gian, tôi nhất định sẽ thành công”. Nếu bạn nghĩ rằng câu nói này là hợp lý đối với bạn thì hãy đọc tiếp. Rồi bạn sẽ phát hiện ra một trong những khái niệm quan trọng nhất trong đầu tư.
Trước hết, chúng ta hãy thừa nhận ý nghĩ cho rằng một nhà đầu tư cần phải có số lần đúng nhiều hơn số lần sai là một ý nghĩ đủ sức thuyết phục và rõ ràng theo trực giác. Còn câu chuyện về nhà quản lý danh mục vốn đầu tư sau đây giúp vạch rõ ý nghĩ sai lầm này.
Nhà đầu tư nổi tiếng này lý giải ông ta nằm trong số 20 giám đốc danh mục đầu tư tài ba cùng làm việc cho một công ty. Giám đốc tài chính của công ty này, vì không hài lòng với thành tích tập thể mà các nhân viên quản lý đầy năng động của mình đã đạt được, bèn quyết định đánh giá quá trình đưa ra quyết định của mỗi người nhằm mục đích loại bỏ những người có thành tích thấp. Vị giám đốc tài chính hiểu rằng ngay cả một quá trình tùy tiện cũng đem lại một danh mục đầu tư với một nửa trong danh mục đó có hiệu quả vượt chỉ số tiêu chuẩn, và thể là ông quyết định đánh giá mỗi danh mục đầu tư dựa trên tỷ lệ cổ phiếu chinh phục được thị trường của danh mục đó.
Vị giám đốc danh mục đầu tư đặc biệt nêu trên nhận thấy mình đang ở một tình huống bất thường: trong khi tổng thành tích quản lý danh mục đầu tư của ông được người khác đánh giá là cao nhất nhóm, tỷ lệ cổ phiếu biểu hiện tốt của ông là thấp nhất. Chẳng mấy chốc, vị giám đốc tài chính đã sa thải những người có thành tích “kém” và yêu cầu một cuộc họp với nhà đầu tư này nhằm vạch rõ nguyên do tại sao lại có sự khập khiễng lớn giữa kết quả tuyệt vời mà ông đạt được và tỷ lệ thắng thua kém cỏi như vậy.
Câu trả lời của vị giám đốc danh mục đầu tư trên đây là một bài học thú vị vốn tồn tại trong bất kỳ dạng bài tập nào về tính xác suất: vấn đề quan trọng không phải là tần suất mà là cường độ của sự chính xác. Chẳng hạn như, nếu bạn sở hữu 4 cổ phiếu, và 3 trong 4 cổ phiếu này giảm giá một tí nhưng cổ phiếu thứ 4 thực chất lại tăng lên. Từ đó suy ra, danh mục đầu tư sẽ vẫn diễn biến tốt ngay cả khi đa số cổ phiếu hạ giá.
Việc xây dựng danh mục đầu tư nhằm đem lại thành tích mỹ mãn đòi hỏi chúng ta phải đánh giá mỗi quá trình đầu tư dựa trên phương pháp phân tích giá trị kỳ vọng. Điều đáng chú ý ở đây là những nhà tư tưởng hàng đầu về các lĩnh vực khác nhau như cá cược đua ngựa, casino và đầu tư - tất cả đều nhấn mạnh cùng một quan điểm. Ta gọi đó là hiệu ứng Babe Ruth: mặc dù Ruth nhiều lần bị đánh bại nhưng cậu ấy vẫn là một trong số các cầu thủ bóng chày lừng danh nhất.
Lý do mà mọi người cho rằng bài học về giá trị kỳ vọng hết sức phổ biến là vì tất cả các dạng bài tập xác suất đều có đặc điểm chung. Tuy nhiên tiếp thu được bài học này là điều khó khăn bởi vì, về cơ bản, nó ngược lại với bản chất của con người. Và mặc dù việc chỉ ra những thiết sót trong lập luận của vị giám đốc tài chính rất dễ dàng, chúng ta cũng chẳng khó khăn gì để cảm thông với kiểu suy nghĩ của ông ta.
Mặt trái của các dây thần kinh
Năm 1979, Daniel Kahneman và Amos Tversky đã lập ra một lý thuyết triển vọng về những hành vi kinh tế không tương khớp với việc đưa ra quyết định dựa trên lý trí. Trong những quan điểm sâu sắc nhất của học thuyết này có một quan điểm cho rằng con người tỏ ra rất sợ thua lỗ khi phải lựa chọn giữa những phương án mạo hiểm, cho dù số tiền đầu tư là rất nhỏ đi chăng nữa. Chính xác thì Kahneman và Tversky nhận thấy giữa khoảng lời và khoản thua lỗ cùng cấp độ thì thua lỗ ảnh hưởng đến con người nhiều hơn khoản lời đến 2,5 lần. Nói cách khác, xét cùng cấp độ, con người sẽ cảm thấy buồn hơn rất nhiều khi thua lỗ so với niềm vui khi có lãi.
Thực tế về hành vi này cho thấy con người chẳng hề vui hơn bao nhiêu khi họ thường xuyên đúng. Và điều thú vị là việc bạn thường xuyên đúng không nhất thiết phải ăn nhập với việc danh mục đầu tư của bạn biểu hiện vượt chỉ số tiêu chuẩn (minh chứng là câu chuyện ở trên). Tỷ lệ cổ phiếu tăng giá trong danh mục đầu tư không thể nói lên được thành tích của nó mà chính số tiền tăng lên mới làm thay đổi danh mục đầu tư. Thường thì một vài cổ phiếu tăng hoặc giảm mạnh sẽ có ảnh hưởng đến thành tích của danh mục đầu tư hơn nhiều so với tỷ số thắng thua giữa các cổ phiếu.
Đầu cơ giá lên, đầu cơ giá xuống và mức chênh lệch
Trong cuốn sách gợi mở tên là Fooled by Randomness, Nassim Taleb đã liên kết các giai thoại với nhau và nên lên thông điệp về giá trị kỳ vọng. Trong một cuộc họp với các đồng nghiệp cùng là các nhà giao dịch, một người hỏi Taleb về quan điểm của ông về thị trường lúc bấy giờ. Taleb trả lời rằng ông nghĩ nhiều khả năng thị trường sẽ tăng nhẹ trong tuần tới. Cụ thể hơn, ông còn dự đoán khả năng đi lên của thị trường là 70%. Một vài thành viên trong cuộc họp nhắc nhở rằng chính Taleb đang bán khống một số lượng lớn hợp đồng tương lai cho chỉ số S&P 500 - nghĩa là một sự đánh cược rằng thị trường sẽ đi xuống - điều gần như trái ngược hoàn toàn với cách nhìn “tăng trưởng” của ông. Thế là Taleb giải thích quan điểm của ông bằng các thuật ngữ về giá trị kỳ vọng. Quan điểm này được thể hiện trong hình.
Trong trường hợp này, xác suất cao nhất là thị trường sẽ đi lên nhưng giá trị kỳ vọng lại đi xuống vì kết quả không hề cân xứng với nhau. Lại nói đến cổ phiếu, đôi lúc cổ phiếu được đánh giá khá lý tưởng. Thậm chí khi công ty kinh doanh đạt được hoặc vượt nhẹ doanh thu hầu hết thời gian (tần suất) nhưng giá cổ phiếu vẫn không hề tăng nhiều. Tuy nhiên, khi công ty không đạt được doanh thu thì giá cổ phiếu lại xuống đáng kể. Vậy là kết quả có tần suất cao nhưng giá trị kỳ vọng lại thấp.
Cổ phiếu rớt giá cũng vậy. Phần lớn thời gian công ty biểu hiện đáng thất vọng làm cho giá cổ phiếu xuống thấp hơn, nhưng chỉ cần một kết quả tích cực là có thể làm cho cổ phiếu xoay chiều lên mạnh. Trong trường hợp này, xác suất thiên về xu hướng đi xuống nhưng giá trị kỳ vọng lại cao.
Nhà đầu tư cần phải thường xuyên xem nhẹ tần suất và lưu ý đến giá trị kỳ vọng. Đây chính là phương pháp tư duy của các bậc đại tài trong tất cả các lĩnh vực có tính may rủi. Tuy nhiên, trong nhiều tình huống phương pháp này lại không phù hợp: nhà đầu tư chỉ muốn cổ phiếu của mình đi lên chứ không phải đi xuống. Thực ra kết luận thực tế nhất của lý thuyết triển vọng (prospect theory) là: nhà đầu tư có khuynh hướng bán cổ phiếu có lời quá sớm (chỉ cần thỏa mãn được kỳ vọng là bán) và giữ lại cổ phiếu thua lỗ quá lâu (với hy vọng cổ phiếu sẽ phục hồi). Chúng ta hãy bàn đôi chút về ba chuyên gia trong lĩnh vực có tính may rủi khác nhau: Đầu tư, cá cược đua ngựa và bài xì dách.
Từ OTC đến OTB
Warren Buffett, một trong số các nhà nhà đầu tư giỏi nhất của thế kỷ XX, cho rằng trí thông minh và tài năng cũng giống như mã lực của động cơ, nhưng công suất của động cơ thì lại tùy thuộc vào cách ta sử dụng nó. Ông nói: “Nhiều người khởi động với động cơ 400 mã lực nhưng công suất chỉ đạt được 100 mã lực. Tốt hơn là hãy chạy động cơ 200 mã lực và chạy sao cho đạt được công suất tối đa”. Và một trong số những nhân tố chính để đạt được điều đó là hãy xem xét tất cả các cơ hội đầu tư trên cơ sở giá trị kỳ vọng. Đồng nghiệp của Buffet là Charlie Munger từng khẳng định rằng “một lợi thế của Buffett chính là ông luôn tư duy trên cơ sở cây quyết định”. Buffet nói: “Hãy lấy xác suất thua lỗ nhân với khoản thua lỗ có thể. Đó là những gì chúng tôi đang cố làm. Nó có vẻ không hoàn hảo mấy nhưng nó chính là cái cốt lõi nhất”.
Đương nhiên rằng để tính ra được kết quả gần đúng nhất về xác suất phù hợp là điều không mấy dễ dàng. Tuy nhiên, nguyên tắc này sẽ giúp nhà đầu tư hình dung được những thay đổi khác nhau về giá trị kỳ vọng của doanh thu, chi phí và đầu tư ảnh hưởng đến giá trị của cổ đông và phạm vi kết quả như thế nào. Bài tập nhỏ này cũng giúp ta tránh được cạm bẫy vì ác cảm với thất bại.
Quan điểm giá trị kỳ vọng đương nhiên không chỉ giới hạn trong đầu tư. Một cuốn sách mới được xuất bản gần đây mang tên là Bet with the Best cho thấy nhiều chiến thuật cá cược đua ngựa khác nhau. Tổng giám đốc, nhà biên tập và đồng thời là người xuất bản cuốn Daily Racing Form tên là Steven Crist chỉ ra lợi nhuận trong đầu tư, bao gồm cả lợi nhuận trên đường đua, trong cuộc đua giả định với bốn chú ngựa. Tóm lại bài học, ông viết: “Mục đích của bài học là nhằm chứng minh rằng thậm chí cá cược cho một chú ngựa có khả năng thắng cuộc cao cũng có thể mà cũng có thể không tốt, rằng sự khác biệt giữa tốt và xấu được xác định chỉ là do tỷ lệ cược”. Như vậy, các cược cho một chú ngựa có 50% khả năng thắng cuộc có phải là một vố hời hay không tùy thuộc vào số tiền cược, và tỷ lệ chọi 10 ăn 1 cũng vậy. Nói một cách đơn giản, vấn đề quan trọng không phải tần suất thắng cuộc mà là tần suất nhân với quy mô tiền cược.
Crist còn cố tìm hiểu sự thú nhận nơi độc giả của mình: “Bạn hãy tự vấn xem khi cá cược mình có suy nghĩ như vậy không? Hay là do khi đó bạn đi tìm chú ngựa mà bạn “thích” và hy vọng thắng cuộc với số tiền thưởng cao nhất? Đã có nhiều tay cá cược chân thật thừa nhận rằng mình làm theo cách thứ hai”. Hãy thay thế “cá cược” bằng “đầu tư” và thay thế “ngựa” bằng “cổ phiếu”, bạn sẽ thấy rằng Crist đang nói về thị trường chứng khoán đấy.
Theo như những lời trong cuốn sách bán chạy nhất của Ed Thorp tên là Beat the Dealer thì vẫn còn một lĩnh vực có thể ứng dụng phương pháp tư duy trên cơ sở giá trị kỳ vọng, đó chính là bài xì dách. Trong bài xì dách, tiền cược đã đặt sẵn, và nhiệm vụ của các tay chơi bài là phải ước lượng xác suất có thể đưa ra được bài với số điểm cao nhất. Thorp chỉ cách đếm số bài nhằm xác định khi nào xác suất thắng thiên về một người chơi nào đó, Khi lợi thế thuộc về tay chơi bài thì chiến thuật lý tưởng của nhà cái là tăng số tiền cược lên (tăng số tiền lời lên một cách hiệu quả). Thorp chỉ ra rằng thậm chí dưới tình huống lý tưởng nhất, khả năng giành chiến thắng chỉ lên đến 9,8& và nhà cái sở hữu đến 90,2% lợi thế.
Như vậy ta thấy rằng các nhà tư tưởng hàng đầu trong ba lĩnh vực - tất cả các tình huống thực tế về xác suất - đều có cùng một phương pháp giống nhau. Ta cũng biết rằng trong các hoạt động này, đa số người tham gia không cân nhắc đến yếu tố giá trị kỳ vọng như là họ nên làm. Ta cũng biết được rằng con người sợ thua lỗ và để tránh lỗ nhiều nhà đầu tư đã gặp khó khăn vì rơi vào tình trạng tránh xa những cổ phiếu có xác suất tăng giá thấp nhưng lại có giá trị kỳ vọng hấp dẫn.
Một sự giống nhau hữu ích
Thành công về lâu dài trong bất kỳ bài toán xác suất nào ở đây cũng đều có chung một đặc trưng. Tôi thống kê các đặc trưng này như sau:
- Sự tập trung: Các tay chơi bài chuyên nghiệp không bao giờ chơi nhiều loại bài một lúc - họ không dạo vài vòng ở Casino rồi ghé qua chơi xì dách, sau đó chơi một vài ván xúc xắc rồi chuyển sang chơi một tí xì phé. Họ tập trung vào một loại bài duy nhất nào đó và học hỏi từng ngóc ngách của nó. Tương tự, hầu hết các nhà đầu tư cần phải xác định vòng cạnh tranh cho mình - phạm vi các ngành nghề có liên quan đến nhau. Ít ra thì rất khó tìm khả năng cạnh tranh tên nhiều ngành nghề và nhiều công ty khác nhau. Hầu hết các nhà đầu tư tài ba lớn đều bám giữ lấy vòng cạnh tranh của mình.
- Nhiều tình huống: Các tay bài may rủi phải kiểm tra nhiều tình huống vì giá thị trường thường rất chính xác. Các nhà đầu tư cũng vậy, họ cần đánh giá nhiều tình huống và thu thập nhiều thông tin. Chẳng hạn như chủ tịch kiêm tổng giám đốc của tập đoàn tài chính Geico’s là Lou Simson cố gắng đọc năm đến tám giờ mỗi ngày và rất ít khi mua bán.
- Ít cơ hội: Như Throp đã nói trong cuốn Beat the Dealer, ngay cả khi bạn chơi trong tình huống lý tưởng, lợi thế dành cho bạn vẫn nhỏ hơn 10% và tình huống lý tưởng thì rất ít người gặp được. Thông điệp cho nhà đầu tư là ngày cả khi bạn giỏi và ở trong tình huống có lợi, tức là khi bạn hiểu tường tận về thị trường, thị bạn cũng đừng xuất hiện quá thường xuyên.
- Tiền góp: Trong Casino, bạn phải liên tục đặt cược cho mỗi một lần chơi. Theo lý thuyết thì bạn có thể cược ít tiền khi có ít lợi thế và đặt nhiều tiền khi lợi thế thuộc về bạn, nhưng bạn cần phải góp tiền mới có thể chơi được. Trong đầu tư thì khác, nếu như bạn nhận thấy giá trị kỳ vọng không hấp dẫn thì bạn không phải tham gia và bạn có thể đầu tư nhiều nếu như bạn thấy giá trị kỳ vọng có vẻ hấp dẫn (và đương nhiên là trong giới hạn của chính sách đầu tư). Theo cách lập luận này thì đầu tư có nhiều lợi thế hơn là chơi bài.
Tư duy thường xuyên dựa trên cơ sở giá trị kỳ vọng đòi hỏi những nguyên tắc và có vẻ hơi gượng ép, nhưng các nhà tư tưởng và các chuyên gia hàng đầu từ nhiều lĩnh vực khác nhau đều gặp nhau ở chung một công thức: đừng tập trung vào tần suất chính xác mà hãy tập trung vào cường độ chính xác.
Sách: Hơn cả điều bạn biết - Michael J. Mauboussin
Tags:
Kinh nghiệm